آخرین مطالب

 
No Image
خوش آمديد!
تکریم ایتام در قرآن پيوند ثابت

تکریم ایتام در قرآن
مقدمه:

مشکل یتیمی از پدیده های اجتماعی محسوب می شود که از گذشته در جوامع انسانی مطرح بوده است، جوامع نیز به تناسب با چنین قشری برخوردی متفاوت داشته اند، برخی از دیده ترحم و عطوفت ایتام را گرامی داشته و بعضی هم بر مشکلات ایتام افزوده اند، دین مقدس اسلام به عنوان آیینی جهانی که برای تمام بخش های جامعه انسانی برنامه دارد، بی تردید درباره یتیمان و مسائل مادی و معنوی آن ها برنامه و توصیه های فراوانی دارد که برخی در قرآن کریم بیان شده و بعضی نیز در روایات و سخنان پیشوایان معصوم- علیهم السلام- آمده است.

توجه و اهمیت دین اسلام درباره یتیم ها نیز افزون بر آن که از رحمت و لطف خدا سرچشمه می گیرد، جنبه دیگری نیز دارد و آن نگاه پیش گیرانه از عواقب رها شدن یتیم ها به حال خود می باشد، چون اگر چنین افرادی به حال خود رها شوند در آینده هزینه های سنگینی را بر جامعه وارد خواهند ساخت و می توانند عامل بسیاری از ناهنجاری های جامعه شوند، به همین خاطر، قرآن کریم به این محور نیز توجه کافی داشته است.[۱]
مفهوم یتیم

«یتیم» در اصل به معنای تنها و منفرد است و از یَتَمَ، یَتْیَمُ، یُتماً و یَتماً می باشد و در افراد انسان، به انقطاع و جدایی کودک از پدر یا از دست دادن او ـ قبل از سن بلوغ ـ اطلاق می شود.[۲]
یتیم در اصطلاح مفسران نیز دارای معنای ویژه ای است; چنان که مرحوم علامه طباطبایی(رحمه الله) می گوید: «یتیم به کسی گفته می شود که پدرش را از دست داده و این واژه برای شخصی که مادرش مرده، به کار نمی رود، برخی معتقدند که در میان افراد انسان یتیم کسی است که پدرش مرده و در حیوانات به کسی که مادرش را از دست داده اطلاق می گردد.»[۳]
محمدطاهر بن عاشور, در معنای یتیم می نویسد: «از نظر عرب ها، کودکی که تنها مانده و پدرش را که حامی و دفاع کننده و نفقه دهنده او بوده، از دست داده یتیم است و این مطلب درباره مادر صدق نمی کند، زیرا با از دست دادن او بی سرپرست نمی ماند.»[۴]
تکریم ایتام در ادیان الهی

یتیم گرچه از نوازش های پدری محروم است، ولی از رحمت خداوند مهربان بی نصیب نیست و لطف پروردگار شامل حال او می شود، در دین مقدس اسلام، نسبت به رعایت حال و حفظ حقوق یتیم، سفارش فراوان شده و این اهمیت تنها اختصاص به اسلام ندارد; چنان که قرآن کریم می فرماید: «به یاد آرید آن هنگام را که از بنی اسرائیل پیمان گرفتیم که جز خدا را نپرستید و به پدر و مادر و خویشاوندان و یتیمان و درویشان نیکی کنید و با مردمان سخن نیک گویید و نماز بخوانید و زکات بدهید، ولی جز اندکی، پشت کردند و رویگردان شدند.»[۵]
پیامبرانی چون حضرت موسی و حضرت عیسی- علیهما السلام- به شدت از حقوق یتیمان طرفداری کرده و ظلم به یتیمان را از گناهان کبیره شمرده اند.[۶]
در عصر جاهلیت و قبل از اسلام، اعراب با تصرف در مال یتیمان و ظلم و ستم به آن ها، نه تنها او را تکریم نمی کردند، بلکه یتیم در نزد آن ها ارزشی نداشت و همواره او را به خواری، سستی و بیچارگی و فقر توصیف می کردند.[۷]
دین اسلام به عنوان کامل ترین و جامع ترین دین الهی، همواره، مستضعفان و محرومان اجتماع را زیر حمایت خویش داشته است و در این میان ایتام بیشتر از سایر محرومان مورد عطوفت و رحمت قرار گرفته اند. برای روشن شدن اهمیت موضوع ایتام در اسلام کافی است که بدانیم واژه یتیم و مشتقات آن ۲۳ بار در آیات قرآن وارد شده و افزون بر این، آیاتی نیز هستند که این واژه و تعبیر در ظاهر آن مشهود نیست، ولی مضمون آن آیات درباره یتیم است.

به طور کلی، در آیات و روایات اسلامی موجود سه موضوع مهم و اساسی درباره ایتام به چشم می خورد که عبارتند از:
۱ـ سرپرستی ایتام:
قرآن کریم و پیشوایان معصوم- علیهم السلام- امر سرپرستی کودکان یتیم را از بهترین و پسندیده ترین امور به حساب می آورند. و مؤمنان را در این راستا راهنمایی و تشویق می نمایند، تا در جامعه یتیمی آواره نماند و در پناه مؤمنان نیازهای آن ها برطرف شود.
قرآن کریم می فرماید: «…یَسْـَلُونَکَ عَنِ الْیَتَـمَی قُلْ إِصْلاَحٌ لَّهُمْ خَیْرٌ وَإِن تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوانُکُمْ…;[۸] از تو درباره یتیمان می پرسند، بگو: اصلاح کار آنان بهتر است و اگر زندگی خود را با زندگی آنها بیامیزید، آن ها برادران دینی شما هستند.» از آیه یاد شده بر می آید که بهترین محیط برای کودکان یتیم، محیط طبیعی خانواده است و پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله)جای دادن یتیم در منزل و تأمین نیازمندی های او را باعث قبولی اعمال در پیشگاه خداوند دانسته[۹] و در حدیث دیگری فرموده: «در خانه ای که یتیم باشد، رحمت و برکت الهی در فضای آن خانه حاکم خواهد شد» و باز می فرماید: «من و سرپرست یتیم، در بهشت در کنار هم خواهیم بود.»[۱۰] اگر چه امروزه مؤسسات و کانون های یتیم نوازی در نقاط مختلف بقرار است، ولی چنین مراکزی به خاطر شرایط حاکم بر آن ها، به صفا و صمیمیت و گرمی خانواده نمی رسد، چون اگر یتیمی در آغوش خانواده ای ایده ال پرورش یابد، از محبت پدرخوانده و مادرخوانده برخوردار می شود و آن ها نیز به مراتب بهتر از مربیان مؤسسات حمایت از ایتام، به یتیم ها محبت می کنند. بدیهی است که یتیم در میان خانواده ای که او را به فرزندخواندگی قبول کرده اند می تواند با جامعه و اطرافیان ارتباط بهتری برقرار نماید.

قرآن کریم، با نفی هر گونه مسائل غیر منطقی و خرافی، ماجرای به فرزندخواندگی زید توسط پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله)را مطرح کرده و در واقع یکی از شیوه های سرپرستی از ایتام را قبول یتیم به عنوان فرزندخوانده و پرورش او در محیط خانواده می داند، چنان که می فرماید: «خدا پسرخوانده هایتان را پسرانتان نکرده، این سخنانی است که شما از پیش خود می گویید، ولی خدا حق را می گوید و به سوی راه درست هدایت می کند، پسر خوانده ها را به نام پدرانشان صدا بزنید، که این نزد خدا به عدالت نزدیک تر است و به فرض که پدر آنان را نمی شناسید، برادر دینی خطابشان کنید و یا به عنوان دوست صدایشان بزنید و خدا در آن چه که تاکنون اشتباه کرده اید، شما مؤاخذه نمی کند، ولی آن چه را که عمداً مرتکب می شوید، مؤاخذه می کند و خدا همواره آمرزنده و رحیم است.»[۱۱]
از آیه یاد شده بر می آید که فرزندخوانده احکام فرزند صلبی را ندارد و باید آن ها را به پدران خویش نسبت داد به آنها باید محبت و مودت نمود.
۲ـ شیوه های رفتار با ایتام
در قرآن کریم و روایات اسلامی درباره شیوه رفتار با ایتام و یتیم نوازی تأکید و سفارش فراوان شده است، چنان که خداوند متعال درباره ازدواج با دختران یتیم سفارش می کند که رفتار عادلانه ای داشته باشید: «و اگر می ترسید که (به هنگام ازدواج با دختران یتیم) عدالت را رعایت نکنید، (از ازدواج با آنان، چشم پوشی کنید و) با زنان پاک (دیگر) ازدواج نمایید…»[۱۲]
علامه طباطبایی مورد نزول آیه یاد شده را ازدواج سرپرستان ایتام با دختران یتیم به خاطر بهره مندی از مالشان و سپس رها کردن آن ها در حالی که تهی دست شده و کسی مایل به آن ها نیست دانسته است.[۱۳]
خداوند متعال سرپرستان ایتام را از ستم در حق ایتام نهی کرده است.
به ایتام باید نیکی کرد[۱۴] و امور و کارهای آن ها را باید اصلاح نمود.[۱۵]
براساس آیات قرآن کریم، با ایتام باید به نیکی و مهربانی سخن گفت و به آن ها به شیوه پسندیده اطعام و پوشاک داد و آن ها را همه جا گرامی داشت و به آن ها پناه داد و هیچ گاه آن ها را نباید آزرد و یا با قهر آن ها را از خویش دور نمود، قرآن کریم می فرماید: «با یتیمان سخن نیکو و دل پسند بگویید، به آن ها اطعام دهید، آن ها را گرامی داشته و به آنها پناه دهید و هرگز آن ها را آزرده خاطر نکرده و از خود دور نکنید.»[۱۶]

در روایات اسلامی نیز بر تکریم ایتام تأکیدشده است; پیامبر اکرم- صلی الله علیه وآله- می فرماید: «بهترین خانه مسلمانان آن منزلی است که در آن، یتیمی زندگی کند که با وی به نیکی رفتار شود و بدترین منزل ها آن است که در آن جا به یتیمی اهانت گردد.[۱۷]
حضرت علی-علیه السلام- می فرماید: «هر مرد و زن با ایمانی که از روی مهربانی دست خود را روی سر یتیمی بکشد، خدای متعال به عدد هر مویی که دست خود را روی آن می گذارد یک ثواب برای او می نویسد»[۱۸]
همچنین حضرت علی- علیه السلام- در جایی دیگر می فرماید: «در تربیت و تنبیه یتیم مانند فرزند خویش عمل کن.» یتیم نوازی در سیره پیشوایان معصوم – علیهم السلام- امری مرسوم و با اهمیت بوده است; چنان که نوشته اند حضرت محمد – صلی الله علیه وآله- روزی در راه اصلی مدینه می گذشت، چند کودک را دید که طفلی را دوره کرده و او را به نداشتن پدر سرزنش می کنند و می گویند که تو پدر نداری ولی پدر ما فلان است و دارای شأن و مقام می باشد، کودک یتیم بنای گریستن گذاشت. پیامبر گرامی- صلی الله علیه وآله- نزد او رفت و پرسید: چرا گریه می کنی؟ گفت: من پسر فلانی هستم که در جنگ احد کشته شد، مادرم شوهر کرد و مرا از خود راند و خواهرم نیز فوت کرده است. پیامبر مهربان- صلی الله علیه وآله- او را نوازش و آرام کرد، فرمود: اگر پدرت را کشتند، من پدر توام و همسرم مادرت، فاطمه-علیها السلام- خواهرت است، کودک خوشحال شد و فریاد برآورد، هان! ای کودکان اکنون مرا سرزنش نکنید که پدر و مادر و خواهر من از همه شما بهتر و برتر است، سپس حضرت او را به حضرت فاطمه سپرد، حضرت فاطمه- علیها السلام- نیز او را نوازش و پاکیزه نمود و لباسی پاک بر او پوشانید و تا رحلت پیامبر-صلی الله علیه وآله- در خانه حضرت فاطمه- علیها السلام- بود.[۱۹]

حضرت علی(علیه السلام) وقتی از حال زنی که مشک آب بر دوش دارد آگاه می شود طعامی بر می دارد و به خانه آن زن می رود، یتیمان او را نوازش می کند، برای آن ها غذا می پزد و با دست خویش به آنها لقمه می دهد و در هر لقمه از مادر و یتیمان او عذرخواهی کرده و حتی با آن ها بازی های کودکانه می کند.»[۲۰]
همچنین آن حضرت-علیه السلام- در میان راه متوجه زن فقیری شد که بچه های او از گرسنگی گریه می کردند و زن برای آرام کردن آن ها زیر دیگ که تنها آب در آن بود را آتش می افروخت، تا خیال کنند که برایشان غذا تهیه می کند، به این وسیله آن ها را گرسنه خوابانید. حضرت علی-علیه السلام- با مشاهده این صحنه با عجله به همراه قنبر به منزل رفت و ظرفی خرما، مقداری آرد و روغن و برنج بر شانه خویش گذاشت و به خانه آن زن رفت و اجازه ورود خواست و داخل شد، سپس برای آن ها غذا پخت و آن ها را از خواب بیدار کرد و با دست خویش به آن ها غذا داد سپس با بازی های کودکانه آن ها را سرگرم و خوشحال نمود.[۲۱]
در روایت آمده که امام سجاد-علیه السلام- سرپرستی و تأمین مخارج حدود صد خانواده از یتیمان و فقرای مدینه را به عهده داشت و با دست خویش به یتیمان غذا می داد و آن ها را تکریم و نوازش می نمود.[۲۲]
۳ـ حفظ اموال ایتام

یکی از محورهایی که در قرآن کریم و روایات اسلامی مورد سفارش و تأکید قرار گرفته حفظ اموال و احسان مالی به ایتام است، قرآن کریم می فرماید: «و اموال یتیمان را (هنگامی که به حد رشد رسیدند) به آن ها بدهید; و اموال بد (خود) را با اموال خودتان (با مخلوط کردن یا تبدیل نمودن) نخورید، زیرا این گناه بزرگی است.»[۲۳]
در جایی دیگر می فرماید: «هر کس اموال یتیمان را به ستم بخورد، شکم خویش را از آتش پر می سازد.»[۲۴]
و در سوره انعام، آیه ۱۵۲ می فرماید: «به مال یتیمان نزدیک مشوید، مگر به نیکوترین وجهی که به صلاح او باشد» همچنین خداوند متعال سفارش کرده که به ایتام کمک مالی باید کرد; «انسان نیکوکار کسی است که از اموال مورد علاقه اش به یتیم ببخشد.»[۲۵]
همچنین قرآن کریم در آیه ۲۳، سوره نساء بر سرپرستی یتیمان سفارش کرده است و در آیه ۲۲۰، سوره بقره به شیوه های برخورد یاران پیامبر-صلی الله علیه وآله- با یتیمان و ارزش یتیم نوازی اشاره شده و در سوره نساء، آیه ۳۶، به نیکی کردن به یتیم سفارش کرده است.[۲۶]
آیات یاد شده، هشداری جدی به کسانی است که به نوعی با اموال ایتام ارتباط دارند و مژده ای به انسان های نیکوکار است که خداوند نیکی آن ها را بی پاسخ نخواهد گذاشت.[۲۷]

پی نوشت:

[۱]. ر.ک: تفسیر نمونه، آیه الله مکارم شیرازى و همکاران، ج ۲۶، ص ۴۶۳، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
[۲]. ر.ک: مفردات الفاظ القرآن، راغب اصفهانى، ص ۵۷۵، دارالکتب العربى، بیروت; لغت نامه دهخدا، على اکبر دهخدا، ص ۱۳۷، انتشارات دانشگاه تهران.
[۳]. المیزان فى تفسیر القرآن، علامه سیدمحمد حسین طباطبایى، ج ۱، ص ۲۱۹٫
[۴]. تفسیر التحریر و التنویر، محمدالطاهر بن عاشور، ج ۴، ص ۲۱۹، الدار التونسیه للنشر.
[۵]. بقره/ ۸۳٫
[۶]. الفروع من الکافى، محمد بن یعقوب کلینى، ج ۸، ص ۱۳۳، دارالتعارف، بیروت; بحارالانوار، علامه مجلسى، ج ۱۴، ص ۲۹۰، مؤسسه الوفاء، بیروت.
[۷]. براى آگاهى بیشتر ر.ک: تفسیر التحریر، محمد الطاهر ابن عاشور، ج ۲، ص ۳۵۵، مطلعه عیسى البابى الحلبى.
[۸]. بقره/ ۲۲۰٫
[۹]. مشکاه الانوار، ابى الفضل على الطبرسى، ص ۲۹۱، المکتبه الحیدریه فى النجف.
[۱۰]. ر.ک: تفسیر ابن کثیر، ابن کثیر، ج ۴، ص ۵۴۴، دارالمعرفه، بیروت.
[۱۱]. احزاب/ ۴ ـ ۵٫
[۱۲]. نساء/ ۳٫
[۱۳]. ر.ک: المیزان فى تفسیر القرآن، علامه سیدمحمدحسین طباطبایى، ج ۴، ص ۱۶۶ ـ ۱۶۷، مؤسسه العلمى، بیروت.
[۱۴]. بقره/ ۸۳٫
[۱۵]. بقره/ ۲۲۰٫
[۱۶]. ر.ک: سوره ها و آیات: نساء/ ۸ و ۱۲۷ ; انسان/ ۸ ; فجر/ ۱۷ ; ضحى/ ۶ و ۹; ماعون/ ۲٫
[۱۷]. ر.ک: مستدرک الوسائل، محدث نورى، ج ۲، ص ۴۷۴، مؤسسه آل البیت، قم.
[۱۸]. ثواب الاعمال، ص۲۳۷٫
[۱۹]. ر.ک: مستدرک الوسائل، محدث نورى، ج ۲، ص ۴۷۴، مؤسسه آل البیت، قم.
[۲۰]. ر.ک: بحارالانوار، علامه مجلسى، ج ۱، ص ۵۲، ح ۳، مؤسسه الوفاء، بیروت.
[۲۱]. ر.ک: پند تاریخ، موسى خسروى، ج ۱، ص ۱۵۳، کتابفروشى اسلامیه، تهران.
[۲۲]. بحارالانوار، همان، ج ۴۶، ص ۶۲، ح ۱۹٫
[۲۳]. نساء/ ۲٫
[۲۴]. نساء/ ۱۰٫
[۲۵]. بقره/ ۱۷۷ و ۲۱۵٫
[۲۶]. براى آگاهى بیشتر ر.ک: المیزان، همان، ج ۲، ص ۲۰۱; کشف الاسرار، خواجه عبدالله انصارى، ج ۱، ص ۵۹۴; پرتوى از قرآن، سیدمحمود طالقانى، ج ۴، ص ۸۸، ج ۶، ص ۱۳۶٫
[۲۷]. ر.ک: یتیم در قرآن و حدیث، ملیحه علمچى میبدى، ص ۵۷ ـ ۱۰۰، انتشارات شرکت چاپ و نشر بین الملل.
منابع:

علی امیرخانی- مرکز فرهنگ و معارف قرآن

دسته: قران کریم | نويسنده: admin


ارسال نظر

 

No Image
No Image No Image No Image
 
 
 

بایگانی شمسی

تقویم شمسی

مهر ۱۳۹۶
د س چ پ ج ش ی
« مرداد    
 12
۳۴۵۶۷۸۹
۱۰۱۱۱۲۱۳۱۴۱۵۱۶
۱۷۱۸۱۹۲۰۲۱۲۲۲۳
۲۴۲۵۲۶۲۷۲۸۲۹۳۰
No Image No Image